Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Natuurwetenskap en Tegnologie
Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns
Genetiese argitektuur van skisofrenie: Wat weet en sê ons nou?
Tien jaar gelede is bevindinge oor die genetiese argitektuur van skisofrenie en die bydrae van studies onder Afrikaners gerapporteer. In hierdie oorsigsartikel word gekyk na wat ons nou weet en watter inligting ons aan pasiënte en familie kan oordra. Genetiese oorvleueling by psigiatriese steurnisse word uitgelig. Daar word beklemtoon dat die kliniese gebruik van poligeniese risikotellings (PRT) vir skisofrenie tentatief is. Daar word ook verwys na die nut van die uitsonderlike gebruik van PRT in kombinasie met kopiegetalvariante-toetsing (KGV-toetsing) word genoem. Tydens genetiese raadgewing vir skisofrenie word pasiëntgesentreerde psigoterapeutiese benadering gevolg. In hierdie proses word die pasiënt bemagtig om leefstylveranderinge aan te bring wat onder andere omgewingsrisikofaktore die hoof sal bied. Skisofrenie is poligeniese steurnis, waar die kumulatiewe effek van verskeie gene wat onafhanklik reageer tot die uiteindelike effek lei. Daar is tans geen genetiese toets beskikbaar om diagnose van skisofrenie te bevestig nie. Die individuele voorspelling van risiko om skisofrenie te ontwikkel bly uitdaging. Algemene en seldsame DNA-variante betrokke by skisofrenie word gebruik om die komplekse aard van die siektepatogenese te verduidelik. Epigenetika in genetiese raadgewing word beklemtoon. Hopelik sal hierdie inligting die onrealistiese verwagtinge, stigma en diskriminasie teenwerk wat met onvoldoende begrip van genetiese bevindinge in skisofrenie verband hou. Ingedien: 30/01/2024 Aanvaar: 18/11/2024 Gepubliseer: 10/03/2025
Copyright (c) 2025 Outeur/s https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Die gebruik van slimbrille in die gesondheidsorgmetaversum: ’n Sistematiese oorsig
Agtergrond: In onlangse tye was die bespreking van die gebruik van virtuele realiteit en geougmenteerde realiteit vir die gesondheidsorgmetaversum nogal verwarrend. Die gebruik van hierdie tegnologieë kan moeilik wees in ’n besige gesondheidsorgomgewing, aangesien gesondheidsorgpersoneel noodgedwonge hul hande daarvoor moet gebruik. Nogtans raak slimbrille al hoe gewilder as gevolg van die voordele daarvan, soos dat dit wel ’n groot mate handvrye gebruik daarvan toelaat en ook videogebaseerde konsultasies wat ’n lewende perspektief moontlik maak. Daar is wel vorige studies wat slimbrille in verskeie gesondheidsorgomgewings ondersoek het. Doel: Die navorsing het ten doel gehad om die gebruik van slimbrille in virtuele realiteit en geougmenteerde realiteit vir die gesondheidsorgmetaversum te bestudeer. Metodes: Ons het ’n soektog deur drie databasisse gedoen wat navorsing in beide die gesondheidsorg- en rekenaarwetenskapveld insluit. Ons het die PRISMA-benadering gevolg om ’n oorsig van referate te doen. Die soektog het op gepubliseerde artikels tussen 2019 en 2023 gefokus. Resultate: Die studie het bevind dat 28 uit 81 publikasies wat in die oorsig gebruik is, kommersieel beskikbare slimbriltoestelle en videokonferensieprogrammatuur benut het, wat ’n hoë vlak van tegnologiese gereedheid vir die praktiese toepassing en gebruik van slimbrille in die gesondheidsorgomgewing demonstreer. Die navorsing het tipiese stelselkenmerke soos video- en oudiostroming, annotasie, geougmenteerde realiteit en handvrye interaksies ondersoek. Gevolgtrekking: Slimbrille en optiese kopgemonteerde skerms met slimfoonkenmerke transformeer die gesondheidsorgbedryf deur handvrye kommunikasie sowel as die onmiddellike deling van inligting tussen gesondheidsorgpersoneel moontlik te maak. Hierdie tegnologie maak samewerking op ’n afstand en inligtingsdeling moontlik deur oudio en video te versend en sodoende die gehalte van pasiëntsorg te verbeter. Ingedien: 24/04/2024 Aanvaar: 21/11/2024 Gepubliseer: 10/03/2025
Infrarooi analise van AlxGa1-xAs-epilagies
Die gebruik van aluminium gallium arsenied (AlxGa1-xAs) in optiese toestel toepassings vereis dat die brekingsindeks n van die ternêre legering as ‘n funksie van golflengte of golfgetal en die Al-molfraksie x bekend moet wees. Infrarooi spektroskopie is gebruik om beide die bandgaping Eg en die interferensiepatrone te bepaal om die epilaagdikte van AlxGa1-xAs-monsters te bereken. Twee formules wat voorgestel was om die brekingsindeks van AlxGa1-xAs te bereken, word aan die hand van die laagdikteresultate geëvalueer. Ingedien: 27/08/2024 Aanvaar: 28/11/2024 Gepubliseer: 10/03/2025
Geïntegreerde raamwerk vir gesondheidsorgpraktisyns se werklike kennisdelingsgedrag
Agtergrond: Die mees doeltreffende ondersteuning vir kennisgedrag word nie goed in gesondheidsorgorganisasies verstaan nie. Daarom is dit noodsaaklik om die faktore wat kennisdelingsgedrag beïnvloed te ondersoek. Doel: Die doel van die studie is dus om ‘n konseptuele model te ontwikkel wat die werklike kennisdelingsgedrag onder gesondheidsorgpraktisyns in openbare gesondheidsorginstellings identifiseer. Omgewing: Dr. George Mukhari-hospitaal, ‘n akademiese hospitaal en ‘n tersiêre opleidingsfasiliteit, ongeveer 30 kilometer noord van Tshwane (Pretoria), was die terrein van die studie. Dit funksioneer as die Sefako Makgatho-Universiteit vir Gesondheidswetenskap se opleidingshospitaal vir studente wat gesondheidswetenskappe studeer. Metode: Data vir die studie is ingesamel deur ‘n kwantitatiewe metodologie, naamlik ‘n meningsopname. Data-analise is gedoen met behulp van die Parsiële Kleinste Kwadrate- en Strukturele Vergelykingsmodel-benaderings. Resultate: Organisasiekultuur, organisasiestruktuur en inligtingskommunikasietegnologieë word sterk en positief geassosieer met werklike kennisdelingsgedrag, wat sewe van die hipoteses bevestig het (H1, H2, H3, H5, H6, H7, H8), wat gevolglik aanvaar is. H4 en H9 is verwerp omdat daar geen beduidende verband tussen kennisdelingsgedrag en waargenome organisasiesteun was nie. Gevolgtrekking: Organisasiekultuur, organisasiestruktuur en inligtingskommunikasietegnologie het almal ‘n sterk en positiewe korrelasie met die werklike gedrag van kennisdeling. Ingedien: 16/07/2024 Aanvaar: 15/04/2025 Gepubliseer: 12/06/25
Homogene katalitiese CO2-vasvanging deur epoksiede: kineties-meganistiese studie van gepaardgaande siklokarbonaatvorming
Die homogeen-gekataliseerde CO2-vasvanging via sikloaddisie deur epichloorhidrien (EPI) as epoksied is met behulp van tydgemoniteerde 1H KMR bestudeer. Dit het ‘n akkurate en gedetailleerde kineties-meganistiese analise moontlik gemaak en toon eenvoudige eersteordekinetika ten opsigte van EPI. Beduidende insig is verkry in die reaksiemeganisme, wat nie voorheen in soveel diepte bestudeer is nie. Verskeie parameters, met inbegrip van ‘n reeks sure gebaseer op hul Brønsted-suursterkte, en askorbien- en bensoësuur die gekose teikenpresteerders, is noukeurig geëvalueer. Die rol van die TBAI (tetrabutielammoniumjodied) en EPI is ook sistematies geoptimaliseer, terwyl die CO2-konsentrasieverandering onder atmosferiese druk geëvalueer is. Die jodiedioon is as die hoofkatalisator geïdentifiseer. Die PGE-komplekse [Rh(COD)(L)Cl] (L = reeks basisse DBN, DBU, TMG), [Pd(COED)(N,N’)]X (COED = Ƞ3-6-metielsiklookt-2-een-1-ied) en [Pd(COD)(N,N’)Me]X (N,N’ = reeks bipiridienligande) was teleurstellend en het teenstrydig met aanvanklike verwagtings slegs geringe reaktiwiteit geïnduseer. Die resultate het gelei tot die suksesvolle daarstelling van ‘n volledige reaksieskema (beide stoïgiometries en katalities) en ‘n tempowet met vier defi nitiewe stappe wat geïdentifiseer is. Dit dui daarop dat die ringopening van die epoksied heelwaarskynlik die tempobepalende stap is, wat die uitdrukking vir die waargenome tempokonstante (kwg) vir die verdwyning van die epoksied lewer, geassosieer met ‘n algehele reaksieorde van 4. Ingedien: 30/09/2024 Aanvaar: 14/04/2025 Gepubliseer: 09/07/25
Globale biodiversiteitsraamwerk vir varswatervleilande van Suid-Afrika: Voorlopige berekening van die vordering om die restourasiemikpunt van Doelwit 2 te bereik
Die Nasionale Biodiversiteitsanalise van 2018 het bevind dat vleilande (riviermondings en varswatervleilande) die mees bedreigde van al die ekostelsels in Suid-Afrika is. Teen 2030 moet Suid-Afrika aan die Verenigde Nasies se Globale Biodiversiteitsraamwerk (GBR) rapporteer of Doelwit 2 bereik is, naamlik om 30% van gedegradeerde stelsels in die proses van herstel te hê. Hierdie studie het beoog om die voorlopige omvang as persentasie van varswatervleilande wat aan ekologiese ingrypings onderworpe was in verhouding tot die totale omvang van gedegradeerde varswatervleilande in Suid-Afrika te bereken. Ons het ook die persentasieomvang in verhouding tot eienaarskap van die gedegradeerde varswatervleilande en dié wat onder ekologiese restourasie is, bepaal. Die Werk vir Vleilandeprogram en die Werk vir Waterprogram se beskikbare data is ingesamel en met die Nasionale Vleilandkaart weergawe 6, gekombineer om die persentasies te bereken. Die meerderheid van Suid-Afrika se varswatervleilande (51%) is gemodelleer om degradasie te bepaal, met >2.0 miljoen hektaar van die 4 miljoen hektaar Suid-Afrikaanse vleilande wat impakte toon ten opsigte van veranderinge aan die hidrologiese siklus, waterkwaliteitsimpakte, fragmentasie en verlies van habitatte, voorkoms van indringerspesies en klimaatverandering, of ‘n kombinasie van hierdie impakte. Die 30% van Doelwit 2 beteken dus dat amper 613 136 ha van varswatervleilande teen 2030 onder ekologiese herstel moet wees. Ekologiese herstelprogramme het tot dusver slegs ongeveer 203 283 ha (10%) van Doelwit 2 bereik. Die meerderheid (82,8%) van vleilande is op privaat grond geleë, waarvan meer as die helfte gedegradeer is. Baie van die impakte op vleilande, asook die restourasieinisiatiewe wat deur die privaat sektor of individue uitgevoer word, word nie in hierdie berekening weerspieël nie. Monitering en kwantifisering van alle varswaterhabitatte is dus noodsaaklik om Doelwit 2 van die GBR teen 2030 te bereik. Ingedien: 13/12/2024 Aanvaar: 06/05/2025 Gepubliseer: 09/07/25
Statistiese kartering van faktorverwantskappe vir leerdervordering in SA openbare hoërskole
Hierdie studie ontwikkel ‘n verfynde faktorverwantskapskartering vir leerdervordering in Suid-Afrikaanse openbare hoërskole, met spesifieke fokus op die Wes-Kaap en Gauteng. Deur data uit die 2019- Algemene Huishoudelike Opname te gebruik, is kwantitatiewe tegnieke soos faktoranalise, meervlakkigeregressie-analise en strukturele vergelykingsmodellering toegepas om die verhoudings tussen sosio-ekonomiese status, gesondheid, huishoudelike toestande en skoolfaktore te ontleed. Hierdie studie het nie net belangrike faktore vasgestel nie, maar het ook die verhoudingskakels tussen hierdie veranderlikes en hul gesamentlike invloed op leerdervordering gekwantifiseer. Resultate toon dat stabiele gesinstrukture en hoër huishoudelike welvaart positief verband hou met verbeterde akademiese uitkomste, terwyl lae voedselonsekerheid en betroubare nutsdienste leerderbehoud bevorder. Sosio-ekonomiese status speel ‘n sleutelrol in leerdervordering, wat die belangrikheid van stabiele tuisomgewings uitlig. Hoewel gesondheid minder prominent as ‘n direkte faktor voorkom, blyk dit dat omgewingsfaktore soos voedselonsekerheid en huishoudelike welvaart sterker voorspellers van leerderuitkomste is as wat voorheen gedink is. Hierdie verwantskapsmodel verskaf waardevolle insigte vir beleidsingrypings om leerderuitval te verminder en akademiese prestasie in Suid-Afrikaanse hoërskole te verbeter. Dit beklemtoon die noodsaaklikheid van verbeterde huishoudelike omstandighede as deel van ’n breër strategie om leerderuitkomste te versterk. Ingedien: 11/12/2024 Aanvaar: 07/05/2025 Gepubliseer: 18/07/2025
3D-modellering as fasiliteerder by die konteksuitbeelding van topografiese integrasie van petrogliewe
Hoewel dit min in die rotskunsstudieveld toegepas word, word die digitale 3D-skepping van petrogliewe nie meer as ‘n uitsonderlike metodologie in hierdie veld beskou nie. Sagteware wat ontwikkel word om meer gebruikersvriendelik te wees, tesame met die imperatief tot die opskerping van dokumenteerders se digitale kundigheid, het daartoe gelei dat hierdie vorm van opname en verwerking van petrogliefdata1 ‘n algemene standaard geword het. Nietemin val die fokus tans grotendeels op die estetiese waarde van só ‘n 3D-model, asook op die uitdaging van hoe om die groot 3D-datastelle doeltreffend te stoor. ‘n Kwessie wat tot op hede nog nie veel aandag geniet het nie, is die ondersoek na die diverse navorsingsaspekte wat ontsluit word met die 3D-modellering van petrogliewe. Die doel van hierdie studie is gevolglik om te toon hoe ‘n 3D-modelleringspyplyn toegepas kan word om ‘n meer holistiese begripsvorming te bereik ten opsigte van die kunstenaar se benutting van die topografi e van die rots met betrekking tot die konteksuitbeelding van die bepaalde petrogliewe. Die data wat vir dié oogmerk as gevallestudie gebruik word, is twee rotspanele met petrogliewe wat op ‘n erfenisterrein in die Schoonspruitvallei, Klerksdorpdistrik, Suid-Afrika, aangetref word. Die proses word begin deur elke paneel in 2D uit te beeld en daarna in kontras te plaas met die navorsingsvermoë wat die 3D-modelle van elkeen bied. Die bevinding van hierdie studie toon gevolglik die mate aan waarin 3D-modellering van rotskuns relevante konteks aan die analiseerder van petrogliewe kan bied op ‘n wyse wat nie moontlik is in ‘n 2D-verteenwoordiging nie. Ingedien: 20/01/2025 Aanvaar: 06/05/2025 Gepubliseer: 07/08/2025
Die probleem van nikotien- en alkoholgebruik tydens swangerskap: Opsomming van die bevindings van die Veiligegeboortestudie
Die Veiligegeboortestudie was ’n groot multinasionale prospektiewe studie, in 18 604 swangerskappe, om die verband tussen nikotien- en alkoholgebruik tydens swangerskap met doodgeboortes en wiegiesterftes te ondersoek. Akkurate metodes is gebruik om vroue by soveel as vyf geleenthede tydens swangerskap te ondervra oor hulle drink- en rookgewoontes tydens die voorafgaande maand. Die daaglikse gebruik is bepaal en daarna is vroue in vyf en sewe groepe ingedeel, onderskeidelik, volgens hulle nikotien- en alkoholgebruik, met niegebruikers as die kontrolegroep vir die ontledings. Die risiko van doodgeboortes was byna twee maal hoër indien vroue nikotien gebruik het, maar byna drie keer hoër indien hulle nikotien en alkohol gebruik het. Die gebruik van alkohol tydens swangerskap het nie die risiko van suigelingsterfte aan ’n bekende oorsaak vergroot nie, in teenstelling met die byna drie keer hoër risiko by nikotiengebruik. Die gebruik van alkohol het die risiko van wiegiesterftes byna vier maal vergroot, maar dié van nikotien meer as sesvoudig, en die gesamentlike gebruik van nikotien en alkohol byna vyftienvoudig. Ontleding van die pons en medulla van die brein van die fetus of kind, wat tydens outopsie verkry is, het aangetoon dat nikotienreseptorbinding verband hou met die gebruik van nikotien en alkohol, ’n verandering wat met die meganisme van wiegiesterftes verband hou. Hierdie gewoontes het ook ’n nadelige invloed op breinstamoudiometrie van sommige babas ná geboorte gehad. Verdere ontleding van 5 809 swangerskappe uit Bishop Lavis, Kaapstad, het getoon dat die vloeispoed in die uteriene arterie betekenisvol verminder het indien vroue baie nikotien en alkohol gebruik het. In die umbilikale arterie het selfs matige gebruik vloeispoed betekenisvol verminder. Die voorkoms van voortydige loslating van die plasenta was 0,11% onder die 875 vroue wat nie nikotien en alkohol gebruik het nie, maar 1,25% onder die 2 804 vroue wat min gebruik het. Groei van die fetus, soos gemeet met ultraklank, is ook betekenisvol deur die gebruik van nikotien en alkohol verminder. Op die ouderdom van vier jaar is die neurokognitiewe ontwikkeling en gedrag van 500 kinders ondersoek. Indien die moeder hoë volumes alkohol gebruik het, het die kinders moeite ondervind om gelyktydige of opeenvolgende take uit te voer, en het hulle laer tellings in taal- en sensomotoriese domeine en meer aandag- en omvattende ontwikkelingsprobleme getoon. By hierdie kinders was die intima- en media-lae van die A. carotis communis dikker indien hulle aan nikotien en alkohol blootgestel was. Die lengtes van die niere en pankreasliggaam was betekenisvol minder indien die moeder nikotien gebruik het. Hierdie veranderings is waarskynlik ’n aanduiding van die risiko van die ontwikkeling van hipertensie en diabetes in die latere lewe. Verdere opvolging met magnetiese resonansbeelding van 313 kinders het getoon dat blootstelling aan nikotien verband hou met kleiner kortikale volumes van die orbitofrontale streek, ’n breinarea wat verband hou met die verwerking van beloning en straf sowel as emosionele en sosiale regulering. Die nadele van die gebruik van nikotien en alkohol tydens swangerskap vir groei en ontwikkeling van die kind is duidelik uitgewys en aanduidend van wat in die volwasse lewe verwag kan word. Ingedien: 24/03/2025 Aanvaar: 09/06/2025 Gepubliseer: 18/08/2025
Copyright (c) 2025 Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Natuurwetenskap en Tegnologie https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Faktore wat die prestasie van die Johannesburgse aandelebeurs beïnvloed het, 2010-2022
Om te kan bydra tot ekonomiese groei en ontwikkeling moet ‘n aandelemark, as ‘n leidende ekonomiese aanwyser, die makroekonomiese grondslae van ‘n land weerspieël deur op politieke, ekonomiese en ander beduidende gebeure te reageer. Dit geskied deur verwagteopbrengs-aanpassings vir maatskappye wat op die aandelemark genoteer is. Hierdie artikel gee ‘n historiese perspektief op hoe politieke en ekonomiese gebeure weerspieël word in opbrengste op die JSE (die Johannesburgse aandelebeurs) tussen 2010 en 2022. Met behulp van gebeurtenisstudiemetodologie is bepaal of die 20 beste en 20 slegste weeklikse opbrengstydperke op die JSE se indeks van alle aandele (IAA) (Engels all-share index (ALSI)) saamgeval het met plaaslike en internasionale gebeure. Die prestasie van die JSE gedurende hierdie tydperk is oorheers deur gebeure wat verband hou met ekonomieë en aandelemarkte wat ná die wêreldwye finansiële krisis, die aansienlike invloed van die VSA en China en die verwoestende uitwerking van die Covid-19-pandemie gedurende 2020 herstel het. Hierdie studie toon dat hoewel die JSE wêreldwye makro-ekonomiese en politieke veranderinge duidelik en onmiddellik weerspieël het, dit min of kortstondig op plaaslike ontwikkelings gereageer het. Bogenoemde plaaslike ontwikkelings en strukturele tekortkominge het egter gesamentlik veroorsaak dat aandelemarkprestasie in Suid-Afrika vanaf 2013 van dié van die ontwikkelde wêreld ontkoppel het, wat bygedra het tot swak plaaslike markprestasie, verminderde beleggersvertroue en verhoogde kapitaaluitvloei. Ingedien: 21/01/2025 Aanvaar: 10/06/2025 Gepubliseer: 18/08/2025
Die ontdekking van ’n nuwe lid van die Akidnognathidae, die karnivore wat die bestaan van Pangea bevestig
Pangea (“hele Aarde”) het tydens die Karboon-periode, ongeveer 335 miljoen jaar gelede (mjg.), gevorm toe al die kontinente saamgesmelt het om ’n enkele superkontinent te vorm. Ongeveer 200 miljoen jaar gelede, in die Trias-periode, het Pangea uitmekaar begin skeur om ’n noordelike superkontinent, Laurasië, en ’n suidelike superkontinent, Gondwanaland te vorm. Die superkontinent Gondwanaland het verder tydens die Kryt-periode finaal opgebreek om Suid-Amerika, Afrika, Australië, Antarktika, Indië en Madagaskar te vorm. Die bestaan van superkontinente is oorspronklik hoofsaaklik met behulp van die verspreiding van fossiele bepaal. Fossiele van dieselfde, of naasververwante spesies, op verskillende kontinente word as ’n bewys beskou dat daardie landmassas in die verlede aan mekaar gekoppel was. Aangesien die fossiele van ’n sekere tydperk dateer, kan mens afl ei dat daardie landmassas in daardie tydperk gekoppel was. Reeds vir meer as ’n eeu het paleontoloë bewyse gevind dat Gondwanaland in die Perm-periode (280-190 miljoen jaar gelede) bestaan het. Die eerste bewys van hierdie oerkontinent se bestaan is deur die verspreiding van fossiele van die oerplant Glossopteris bevestig. Fossiele van Glossopteris, wat vanaf die Karboon- (280 mjg.) tot die eind-Perm-periode (252 mjg.) bestaan het, is in Suid-Afrika, Indië, Australië, Suid-Amerika en Antarktika ontdek. Die verspreiding van werweldierfossiele soos Mesosaurus en Cynognathus het verdere bevestiging van die verbinding tussen Suid-Amerika en Afrika tydens die Perm-periode verskaf, terwyl die fondse van Lystrosaurus-fossiele in Antarktika, Afrika, Indië en China bewys gelewer het dat die verbinding tussen Gondwana en Laurasië, die noordelike superkontinent, tot in die Vroeë Trias-periode, diere in staat gestel het om tussen die twee superkontinente te migreer. Die verspreiding van die lede van die karnivoriese sinapsiedfamilie, die Akidnognathidae, verskaf verdere bevestiging van hierdie verbinding tussen die twee superkontinente in die Perm- tot die Trias-periode. Fossiele van die Akidnognathidae kom hoofsaaklik in Suid-Afrika voor, maar daar is ander spesies wat in China en Antarktika ontdek is, wat bewys lewer dat hierdie unieke groep van die noordelike tot die suidelike uithoeke van die aarde tydens die Trias-periode voorgekom het. Ingedien: 25/06/25 Aanvaar: 17/10/25 Gepubliseer: 18/11/25
Geraamde voorkoms en koste van verkeersongelukke vir gebruik in die aanvanklike beplanning van buitestedelike paaie in Suid-Afrika
Hierdie artikel bespreek ’n raming van die getal, die ernstigheidsgraad en die eenheidskoste van verkeersongelukke (hierna “ongelukke” genoem) op buitestedelike paaie in Suid-Afrika; die raming kan in makroskopiese ontleding in die vroeë beplanning van sulke paaie gebruik word. In vroeë beplanning kan buitestedelike paaie volgens drie soorte geklassifiseer word, naamlik gruispaaie, geplaveide enkelbaanpaaie en geplaveide dubbelbaanpaaie, en volgens vyf topografiese uitlegte na gelang van die terrein waarin hulle geleë is, naamlik gelyk, gelyk profiel met ’n kronkelende belyning, golwend, golwende profiel met ’n reguit belyning, en bergagtig. Ongelukskoerse word uitgedruk in getal ongelukke per 100 000 000 voertuigkilometer wat op buitestedelike paaie afgelê word. Die volgende soorte ongelukke word volgens ernstigheidsgraad geïdentifiseer: noodlottige ongelukke, ernstige ongelukke, ligte ongelukke en slegs-skade-ongelukke. Die einde-2024-eenheidskoste per soort ongeluk word geraam. Ingedien: 12/05/25 Aanvaar: 17/10/25 Gepubliseer: 18/11/25
Bou van digitale brûe: Ondersoek na die impak van vennootskappe met verskeie belanghebbers op die ontwikkeling van landelike telekommunikasieinfrastruktuur
Hierdie studie ondersoek die rol van multibelanghebbersvennootskappe (MBV’s) in die bevordering van landelike telekommunikasieinfrastruktuur-ontwikkeling in Suid-Afrika. Gegewe die voortdurende digitale kloof in landelike gebiede, ondersoek die studie hoe MBV’s wat openbare en privaatsektorbelanghebbers betrek, uitdagings soos onvoldoende infrastruktuur, hoë koste en regulatoriese hindernisse die hoof kan bied. ‘n Kwalitatiewe navorsingsontwerp is gebruik, met semigestruktureerde onderhoude wat met 12 senior belanghebbers uit die telekommunikasie-sektor gevoer is. Die studie beklemtoon die kritieke belangrikheid van strategiese kommunikasie en belanghebbersbetrokkenheid om die sukses van hierdie vennootskappe te verseker. Die bevindinge dui daarop dat, hoewel beduidende beleggings gemaak is, uitdagings soos mededinging tussen operateurs, gemeenskapsweerstand en regulatoriese kompleksiteit steeds bestaan. Die studie kom tot die gevolgtrekking dat eff ektiewe strategiese kommunikasie, vroeë belanghebbersbetrokkenheid en samewerkende hulpbrondeling noodsaaklik is om hierdie hindernisse te oorkom en volhoubare infrastruktuurontwikkeling te bereik. Die artikel beveel ‘n holistiese benadering tot MBV’s aan, met die fokus op kapasiteitsbou, vereenvoudigde regulatoriese prosesse en die benutting van tegnologiese innovasies om die digitale kloof in Suid-Afrika te oorbrug. Ingedien: 20/11/2024 Aanvaar: 17/09/2025 Gepubliseer: 03/12/2025
Humanisering van eerstejaar chemie praktiese sessies: Die pad na inklusiwiteit
Chemie praktiese sessies of laboratoriumwerk ontwikkel voortdurend, en daar is ook ‘n dringende behoefte om laboratoriums te vernuwe en te verbeter. Tradisionele “kookboek”-instruksies vir praktiese sessies of laboratoriumwerk kan studente verhinder om teoretiese kennis met praktiese toepassing te koppel (Domin, 1999). Die koppeling van konsepte in ‘n praktiese omgewing word verder beïnvloed deur studente se uiteenlopende agtergronde en wisselende vlakke van voorkennis. Humaniserende pedagogiek bestaan sedert die 20ste eeu, en wanneer opvoeders humaniserende pedagogiek aanneem, waardeer hulle studente se verskillende agtergronde, kulture, tale, ervarings en historiese perspektiewe, wat inklusiwiteit bevorder (Freire, 1970). As gevolg van eerstejaarstudente se uiteenlopende agtergronde, kan hulle hindernisse in die laboratorium teëkom wat verband hou met taal-, wiskunde- en chemiekonsepte. Daarbenewens moet studente apparaat herken, protokolle volg, waarnemings aanteken en hul verslagblad voltooi; dit wil sê studente moet in ‘n komplekse leeromgewing kan funksioneer (Johnstone & Wham, 1982). So ‘n omgewing kan vir studente oorweldigend wees, veral as hulle bykomende leerhindernisse in die gesig staar.
Copyright (c) 2026 Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Natuurwetenskap en Tegnologie https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Die groeipotensiaal van Hibiscus cannabinus op steenkooloor skot in Suid-Afrika
Steenkooloorskot is ’n algemene resultaat van die steenkoolmynbou-industrie in Suid-Afrika wat jaarliks uitbrei. Tans beskik Suid- Afrika oor meer as 1 biljoen ton geakkumuleerde steenkooloorskot (spesifi ek fyn steenkool). Addisioneel, neem dit jaarliks toe met meer as 60 miljoen ton. Hierdie toename veroorsaak ’n probleem vir toekomstige mynrehabilitasie (Daniels et al., 1996). Dus is alternatiewe strategieë vir rehabilitasie noodsaaklik, wat ook die nodigheid vir werkskepping in ag neem.
Eerste aanmelding van Puccinia striiformis f. sp. tritici ras 142E30A+ op koring in Suid-Afrika
Koringproduksie in Suid-Afrika word sedert 1996 geaff ekteer deur Puccinia striiformis f. sp. tritici (Pst), ’n roesswam wat streeproes, ook bekend as geelroes op koring veroorsaak. Die eerste aanmelding van die siekte was in die Moorreesburg-distrik in die Wes- Kaap. Ten spyte van die toepassing van chemiese beheer, het die siekte die opbrengs en kwaliteit van die graan negatief geraak. Die betrokke ras is geïdentifiseer as 6E16A- en in daaropvolgende seisoene is die rasse 6E22A- (1998) en 6E22A+ (2005) aangemeld op voorheen bestande kultivars wat tot gelokaliseerde streeproesuitbrake aanleiding gegee het (Pretorius et al., 2020). Sedertdien het die roesswam stabiel gebly met nuut vrygestelde kultivars wat hoë vlakke van weerstand getoon het. In September 2022 was daar ’n kommerwekkende hoë voorkoms van streeproes op voorheen weerstandbiedende kultivars aangeplant onder besproeiing in die noordelike provinsies van Suid-Afrika. Dit is voorafgegaan deur Pst-uitbrake in Zimbabwe gedurende Augustus 2022, na die afwesigheid van die roesswam sedert die eerste aanmelding daarvan in 2018 in dié buurland (Boshoff et al., 2020).
Numeriese simulasie van bloedvloei deur slagare met stenoses
Kardiovaskulêre siektes is die grootste oorsaak van sterftes wêreldwyd. Een van die hoofoorsake hiervan is die vernouing van slagare as gevolg van die opbou van plaak op die wande van die slagare, wat veroorsaak dat bloedvloei verhinder word. Dit staan bekend as ‘n stenose. Die plaak kan onstabiel word, oopbars en ‘n bloedklont vorm. Die obstruksie wat deur die bloedklont veroorsaak word kan aanleiding tot ‘n hartaanval of ‘n beroerte gee.
ʹn Ondersoek na die gebruik van biokool as ‘n grondbehandelingsmiddel om plantegroei te bevorder
Wêreldwye landbouproduksie het aansienlik gegroei in die afgelope paar dekades as gevolg van die groeiende wêreldbevolking. Kunsmis het ʹn belangrike rol in hierdie toename gespeel, maar die oorbenutting daarvan het nadelige omgewingsgevolge. Biokool, gemaak deur die termochemiese ontbinding van organiese materiaal in ʹn chemiese onaktiewe atmosfeer, is as ʹn moontlike oplossing voorgestel. Biokool het ʹn goeie poriestruktuur, met ʹn groot oppervlakte en adsorpsiekapasiteit wat dit nuttig maak in toepassings soos koolstofsekwestrasie en grondverbetering. Hierdie studie ondersoek die potensiaal van biokool om plantegroei te verbeter.
Herkouerrebelle: Uitdaging van die lineêre verhouding tussen morfofi siologiese eienskappe en dieetnisse
Herkouers, bestaande uit grasvreters, blaarvreters en gemengde voeders, het aansienlik tot die ontwikkeling van hipoteses rakende vorm-funksie verwantskappe bygedra. Grasvreters vertoon dikwels eienskappe soos hoë hipsodontie om tandverwerende diëte te hanteer, terwyl blaarvreters eienskappe toon wat meer geskik is vir selektiewe voeding op blare en sagte plantegroei. Gemengde voeders het buigsame dieetgewoontes en verskuif seisoenaal tussen voedselbronne.
Verbetering van koste-effektiewe SrB6O10:Sm2+-fosformateriale vir die gebruik in sonsspektrumomskakeling en lumiserende sonkonsentreerders
Onlangse navorsing oor sonenergie het die potensiaal van strontium-boraat-materiale gedoteer met divalente samarium (Sm2+) as 'n belowende kandidaat vir gebruik in die toepassingsgebied van lumineserende-sonkonsentreerders (LSKs) beklemtoon. Hierdie fosformateriaal se fotolumineserende eienskappe toon 'n merkwaardige omskakelingseffektiwiteit, stem goed ooreen met die maksimum spektrale reaksie van sonselle en hou groot potensiaal in om die effektiwiteit van LSKs te verbeter deur sonstraling na langer golflengtes om te skakel. Hierdie studie ondersoek potensiële strategieë om die reduksie van trivalente samarium (Sm3+) na Sm2+ te fasiliteer en die luminesensie-effektiwiteit van Sm2+-ione binne die strontium-heksaboraat-gasheerstruktuur te verbeter.
Outomatiese assessering van eerstejaar HTML- en CSS- werkopdragte
Dosente ervaar uitdagings om koderingswerkopdragte vinnig en akkuraat na te sien weens ‘n skerp toename in studentinskrywings. Hierdie studie ondersoek die gebruik van kunsmatige intelligensie, spesifiek groot taalmodelle, vir die outomatiese nasien van HTML- en CSS-werkopdragte onder eerstejaarstudente. Die navorsing bestaan uit twee fases, naamlik eerstens die ontwikkeling van ‘n outomatiese nasienstelsel, en tweedens die evaluering van groot taalmodelle.
Geoutomatiseerde bespeuring van valle voor impak
Wêreldwyd neem die gemiddelde ouderdom van mense jaarliks toe. Daar is tans meer individue van 60 jaar en ouer as wat daar kinders onder die ouderdom van vyf jaar is. Dit lei tot ‘n verhoging van ouderdomsverwante gesondheidstoestande, soos bejaardes wat val. Die vooruitgang in draagbare tegnologie het tot aansienlike ontwikkeling in die studie van menslike beweging gelei. Moderne valopsporingsisteme maak staat op óf konteksbewuste sensors, soos kameras in versorgingfasiliteite, óf draagbare toestelle wat beweging monitor deur van akselerometers, giroskope en barometers gebruik te maak. Baie draagbare toestelle bespeur valle en kan nooddienste kontak om sodoende te verhoed dat individue vir lang tydperke sonder hulp gelaat word. Alhoewel valverwante beserings moontlik hierdeur verminder word, voorkom dit nie die val nie. Om hierdie rede, het navorsing begin om te fokus op voor-impak valopsporing, wat valle kan identifiseer voordat impak plaasvind en ingrypings soos draagbare lugsakke moontlik maak. Sulke stelsels poog om die val so vroeg as moontlik voor impak op te spoor.
Uiterste resultate vir twee grafiekindekse
‘n Topologiese grafiekindeks is ‘n wiskundige formule wat toegepas kan word op enige grafiek wat verbindings tussen atome van ‘n molekule of kristal voorstel. Sommige van die eerste topologiese indekse, ook genoem molekulêre beskrywings, is gedefinieer en gebruik deur chemici om die aard van molekulêre vertakkings te bepaal en te karakteriseer. Dié indekse is onder andere in organiese chemie gebruik om verskeie eienskappe soos kookpunte of molekulêre volumes te voorspel. Tans is daar vele meer topologiese grafiekindekse, waarvan sommige toepassings in wiskundige chemie het.
Ondersoek na die potensiaal van ouderdomsverwante weerstand van beeste teen bosluise vir bosluisbeheer
Bloedsuiende ektoparasiete, veral bosluise, is wêreldwyd vir enorme ekonomiese verliese in die veeproduksiebedryf verantwoordelik. Hierdie verliese sluit in ‘n afname in produksie-uitsette, ‘n toename in produksiekoste en verliese weens bosluisoordraagbare siektes. Huidige boerderypraktyke in Suid-Afrika maak meestal staat op die chemiese beheer van bosluise met behulp van akarasiedes. Die grootste nadeel van chemiese beheermetodes is dat bosluise oor tyd weerstand teen die middels kan ontwikkel. Baie bosluisspesies, veral Rhipicephalus decoloratus en Rhipicephalus microplus, het egter reeds weerstand teen die meeste aktiewe bestanddele ontwikkel, met sommige wat weerstandig is teen veelvuldige aktiewe bestanddele. Daarom is geïntegreerde beheerstrategieë, wat verskeie bosluisbeheermetodes gebruik, voorgestel as ‘n alternatiewe metode om akarasiedweerstandsontwikkeling te vertraag.
Effektiwiteit verifikasie van nie-liniêre Bewys-van-Werk blokskakel konsensusalgoritmes
Die gebruik van blokskakelstelsels groei geweldig en daar word verwag dat wêreldwye besteding aan blokskakelstelsels byna R330 biljoen gaan bereik met blokskakelstelsels wat moontlik 10 tot 20% van die globale ekonomiese infrastruktuur teen 2030 gaan beheer (Yirrell, 2024). Hierdie navorsing het ten doel om by te dra tot die veld wat gemoeid is met die verbetering van konsensusalgoritmes in blokskakelstelsels, met die spesifieke fokus op kriptogeldeenhede waarvan Bitcoin die oudste en steeds die gewildste is met ’n markkapitalisasie van R20 triljoen (Forbes Advisor, 2024).
Ontwikkeling van ’n intelligente dinamiese ontlaaibeheermeganisme om battery wanbalans te verbeter
Die toenemende druk om koolstofgebruik en die vrystelling van kweekhuisgasse te beperk, gaan gepaard met merkbare groei in die belangstelling om elektries-aangedrewe voertuie te gebruik. Die verwagting is egter dat elekties-aangedrewe voertuie dieselfde, of beter, verrigting gee as die ekwivalente binnebrandenjins, saam met die vermindering van koolstofuitlaatgasse en ander newe-effekte op die omgewing.
Formulering van kosmeseutiese produkte met die gebruik van aminosuurgebasseerde surfaktante vir verbeterde produkwerking
In moderne tye het velversorging en -beskerming teen die son se ultravioletstrale (UV-strale) noodsaaklike aspekte van mense se daaglikse roetine geword. Sonskade is ’n universiële bedreiging wat nie vermy kan word nie. Dus is die beskerming teen UV-strale noodsaaklik om voortydse veroudering, hiperpigmentasie, sonbrand en velkanker te beveg.
Hulpbronbenuttingspatrone van groot soogdierherbivore in klein reservate
Alle spesies kompeteer om beperkte hulpbronne. Hulle vermoë om hierdie hulpbronne te deel, is vir hul samebestaan noodsaaklik; anders kan uitsterwing onvermydelik wees. Tans word wildbevolkings tot toenemend kleiner habitats ingeperk, wat nie net ‘n afname in hulpbrondiversiteit veroorsaak nie, maar ook die algehele beskikbaarheid daarvan aansienlik verminder.
Om ’n beeld van die resonante effek rondom Sgr A* te skep
Hierdie navorsing handel oor beelde van gravitasiekolke. In 2019 het die Event Horizon Teleskoop (EHT) die eerste gesintetiseerde beelde van ’n gravitasiekolk (M87*) gepubliseer. In 2022 het hulle beelde en eienskappe van Sgr A*, die gravitasiekolk in die Melkweg, gepubliseer (Akiyama et al., 2022). Soortgelyke eienskappe van Sgr A* is deur Brink et al. (2022) gevind deur te kyk na die resonante effekte rondom die gravitasiekolk.
Grootte-afhanklikheid studie van water geadsorbeerde ysteroksied nanodeeltjies en hul toksisiteit: ‘n Modellerings- en eksperimentele studie
Nanodeeltjies (NDs) het uiteenlopende toepassings, soos byvoorbeeld vir die gebruik in geneesmiddelafl ewering, skoonheidsmiddels, medisyne en elektronika. Ysteroksied magnetiese NDs, kan spesifiek ook gebruik word as magnetiese resonante beeldvorming kontrasmiddels (MRI-kontrasmiddels), angiogeniese terapie en asook chemoterapie (Ealia & Saravanakumar, 2017).
Netwerke kom feitlik oral voor. Dink maar aan sosiale netwerke, selfoonnetwerke, die Suid-Afrikaanse pad- en spoornetwerk of die Suid-Afrikaanse kragnetwerk. Minder voor-die-hand-liggende voorbeelde sluit in chemiese molekules en die senustelsel in mens en dier. Elk van hierdie netwerke kan wiskundig beskryf en gemodelleer word as ‘n kombinatoriese grafiek, wat uit nodusse en verbindings tussen sommige van die nodusse bestaan. In die kragnetwerk en senustelsel (om twee voorbeelde te noem) is daar ‘n konstante beweging van seine – daar is kommunikasie tussen nodusse deur middel van die verbindings.
Wiskundige modellering van die drukval in ‘n biofilter
Vloei deur poreuse media ontvang groot aandag in die veld van vloeimodellering weens die vele industriële toepassings daarvan. Een van die prominente toepassings is biofilters, wat mikroörganismes gebruik om skadelike stowwe uit lug of water te verwyder deur dit deur poreuse media te filtreer. Hierdie studie fokus op korrelagtige poreuse media, waar gasse soos waterstofsulfied (H2S) deur ‘n biofilter gepomp kan word om dit meer omgewingsvriendelik te maak. ‘n Sleutelgebied van belangstelling vir wetenskaplikes is die voorspelling van drukval en gasvloei deur biofilters, aangesien akkurate voorspelling produksie kan optimaliseer en kostes kan verminder.
Ontwikkeling van ‘n nuwe kwantum chemiemodel vir die programmatiese analise van elektroniese struktuur
Molekulêre orbitaalteorie (MOT) is een van die veelsydigste modelle vir die analise en voorspelling van die elektroniese eienskappe van molekules. Dit is wel interessant dat MOT minder gebruik vind in die analise van groter en asimmetriese sisteme as gevolg van die kompleksiteit van sulke sisteme. Hierdie navorsing handel oor die ontwikkeling van ‘n nuwe model (FALDI-MO) om die elektroniese orbitaalstrukture van komplekse sisteme op ‘n vereenvoudigde en selektiewe manier te analiseer. Die model is afgelei van en gebou op ons eie gelokaliseerde, gedelokaliseerde, interatomiese (FALDI) elektrondigtheidskema, aangevul met verskeie nuwe Python-kodes vir addisionele berekeninge en programmatiese visualisering.
Die toksisiteit van kubusvormige anatase titaandioksied nanodeeltjies gebaseer op die pH van oplossings: ‘n Gekombineerde studie met rekenaarmodellering, simulasie en eksperimentele werk
Een van die belangrikste nanodeeltjies (NDs) is titaandioksied (TiO2), want dit kom in oorvloed in die natuur voor en het baie verskillende toepassings (Bayda et al., 2019). Dié toepassings lei tot verskeie blootstellingsme todes en daarom het studies oor die toksisiteit van TiO2 NDs met betrekking tot sy verskillende eienskappe belangrik geword. Een klassifikasie van toksisiteit van NDs is gebaseer op die produksie van reaktiewe suurstofspesies (RSS), want dit kan skade aan selle en weefsels in die liggaam veroorsaak (Matteis et al., 2016).